Vijf dingen die je moet weten over ‘Gevaarlijk spel’

Journalisten delven het onderspit in de strijd met voorlichters van bedrijven, volgens het onderzoek Gevaarlijk spel van de UvA. Dit onderzoek naar de samenwerking tussen de communicatiesector en de journalistiek geeft journalisten adviezen. Vijf dingen die je moet weten om erover mee te kunnen praten.

1. Waar gaat het onderzoek over?

Voorlichters en pr-medewerkers krijgen steeds meer invloed op het nieuws. Dagbladjournalisten komen er in het onderzoek niet goed vanaf: ze onderschatten de sterk geprofessionaliseerde, strategisch opererende communicatieafdelingen van bedrijven. Het onderzoek geeft vijftien aanbevelingen om hier wat aan te doen.

2. Wat is er interessant aan het onderzoek?

Het onderzoek kwam in de zomer van 2010 al even in het nieuws tijdens een conferentie over de tussenstand. Kranten kopten dat tegenover elke journalist tien voorlichters staan. Interessante cijfers, maar niet waar. Het onderzoek schat dat er 10.000 tot 15.000 journalisten zijn tegenover 135.000 tot 156.000 mensen die werkzaam zijn in het communicatievak. Indrukwekkend, maar het onderzoek heeft alle medewerkers op één hoop geveegd, ook mensen die met interne communicatie bezig zijn. Dat is meteen ook een van de zwakheden van het onderzoek. De beschreven praktijkvoorbeelden van contacten tussen journalisten en voorlichters zijn pikant en leerzaam. Maar getalsmatig maakt het allemaal niet zo’n indruk. Dat er door de opkomst van de communicatie en de neergang van de journalistiek de waarheidsvinding onder druk staat, wordt echter wel aannemelijk en inzichtelijk genaakt en dat is ook wat waard. Het onderzoek is zeer geschikt om journalisten in opleiding wakker te schudden en hoofdredacteuren aan het denken te zetten. Voor bedrijfsjournalisten, die vaak met dezelfde spelletjes te maken hebben, is het onderzoek vooral heel herkenbaar.

3. Wat adviseert Gevaarlijk spel?

Ga op zoek naar een nieuw zelfbewustzijn, denk na over je eigen rol als journalist, laat je scholen in de omgang met voorlichters, maak je ervaringen bespreekbaar op de redactie, stel eisen die gesteld worden door voorlichters ter discussie, geef geen inzage meer in je artikel maar regel een factchecker op je redactie, ga op zoek naar andere bronnen dan voorlichters, sla eens een primeur af, maak gebruik van social media, werk samen met andere media, leer strategisch denken. Een goed begin is wat de onderzoekers ‘metajournalistiek’ noemen: schrijven over hoe nieuws tot stand komt. Dat gebeurt al, bijvoorbeeld over de malle eisen die worden gesteld bij het maken van een filmpje in een ziekenhuis.

4. Wat waren de opvallendste reacties?

Opvallend waren vooral de reacties die er niet waren. Er werkten nogal wat journalisten mee aan het onderzoek, maar vooral de communicatiesector maakt zich druk over de resultaten. Journalisten meldden de verschijning van het boek en de uitkomsten in de krant of op internet, maar er kwamen geen hoofdredacteuren aan het woord die vertellen hoe het nu verder moet, als de conclusies van dit onderzoek waar zijn. Rijk van Ark, voorzitter van beroepsvereniging voor communicatie Logeion, schiet in de verdediging. Hij vindt dat er een karikatuur wordt geschetst en slecht onderzoek is gedaan. Op diverse websites wordt het boek besproken en zijn er individuele reacties en enkele kleine debatten. We blijven dus heel benieuwd: pakken de hoofdredacteuren van dagbladen deze handschoen op? Daar is goede hoop op, want Mirjam Prenger – een van de auteurs – meldt dat verschillende hoofdredacteuren al hebben gevraagd eens te komen praten over het probleem en mogelijke oplossingen.

5. Wat vinden wij van Gevaarlijk spel?

De voorbeelden in Gevaarlijk spel zijn indringend en herkenbaar, maar het boek had beter Ongelijke strijd kunnen heten. Bedrijfsjournalisten weten al wat langer ‘hoe de hazen lopen’ in organisaties. Voor hen is dit inderdaad een spel dat erbij hoort. Het zijn de dagbladjournalisten en vooral hun hoofdredacteuren die volgens dit boek 3-0 achter staan. Er is bij bedrijven en overheden veel meer te halen en voorlichters hoeven helemaal niet zo machtig te zijn als ze nu gemaakt worden, als journalisten maar net zo bewust met voorlichters om zouden gaan als de voorlichters met hen. Journalistieke opleidingen moeten meer aandacht besteden aan hoe bedrijven in elkaar zitten. Niet alleen economisch, maar vooral juist sociaalpsychologisch: welke belangen staan er op het spel, hoe denken directeuren en communicatiestrategen, welke waarde moet ik hechten aan uitspraken van mensen op de werkvloer, vakbonden en OR, waarom spelen managers altijd mooi weer en lopen gewone medewerkers altijd te zeuren, en hoe bepalen bedrijfscultuur, hiërarchie en soms verborgen agenda’s de gang van zaken in bedrijven? Een interessante wereld die nu verborgen blijft voor dagbladjournalisten.