Vier keer leentjebuur bij romanschrijvers

Een vage toekomstvisie, lastige taboes of een gebrek aan interviewkandidaten: hoe verwerk je zulke onderwerpen toch tot een interessant en goed leesbaar verhaal? Tip: speel eens leentjebuur bij romanschrijvers en maak gebruik van fictietechnieken.

1. De brief vertelt het zelf wel!

De opdracht: Schrijf voor een personeelsblad een artikel over de parafencultuur in een grote ambtelijke organisatie en de weg die een uitgaande brief in deze organisatie aflegt. Bij de uitwerking ervan kom je er al snel achter dat het artikel in diezelfde cultuur kopje onder dreigt te gaan. Iedereen wil namelijk zijn zegje doen!
De oplossing: Wissel van perspectief: schrijf het verhaal met de brief als ik-persoon. Dus de brief vertelt wie hem voor het eerst tot leven wekte, wie over hem meepraatte en op welke bureaus hij allemaal lag. Op deze manier voorkom je dat mensen die meewerken aan het artikel, opnieuw over het betreffende onderwerp inhoudelijk weer in discussie raken. Het vertelperspectief geeft het artikel bovendien een heldere rode draad. Extra aantrekkelijk wordt het artikel als je de briefvorm ook in de tekst en in de vormgeving tot uiting laat komen.
Fictietip: Bij een dergelijk gebruik van perspectief is een consequente uitvoering van essentieel belang voor de geloofwaardigheid van het verhaal. Kies dus of je het verhaal van binnenuit vertelt (een inkijkje in de gedachten van de hoofdpersoon) of dat een verteller van buitenaf de wederwaardigheden van je hoofdpersoon vertelt. En vertel nooit vanuit twee hoofden tegelijk.

2. Het leven van één dag

De opdracht: Schrijf voor een personeelsblad een artikel over de nieuwe werkwijze van ministerie X in 2015. Oef, dat klinkt wel erg vaag. Waar te beginnen?
De oplossing: Interview diverse personen die iets kunnen zeggen over het toekomstige beleid. Bevraag bijvoorbeeld een topmanager over de verre toekomstvisie en een afdelingshoofd over de concrete details. Beschrijf vervolgens een fictieve werkdag in 2015 waarin de werknemer aan den lijve meemaakt wat de beleidsmakers voor ogen hebben. Onderaan je tekst schrijf je de namen van de mensen die voor de totstandkoming van het verhaal geïnterviewd zijn.
Concrete details maken het verhaal levendig. Die elementen hoeven niet waar te zijn, zolang het maar waar zou kúnnen zijn. Wel moet de lezer begrijpen dat hij een verhaal voorgeschoteld krijgt dat gebaseerd is op vooronderstellingen over de toekomst.
Fictietip:Maak er een herkenbare maar ook boeiende werkdag van met verrassende wendingen. Dat kun je bijvoorbeeld doen door een mini-plot te bedenken: aan het begin van de werkdag maakt je werknemer iets ongewoons mee; aan het slot volgt de ‘onthulling’.

3. Anoniem, maar wel levensecht

De opdracht: Beschrijf voor een relatieblad de problemen waar schooldirecteuren allemaal tegenaan lopen met hun leerlingen. Maar hoe kom je aan kandidaten? Geen enkele schooldirecteur blijkt namelijk happig om zijn mond open te trekken. Negatieve verhalen over leerlingen betekenen slechte reclame voor de school. En dat is wel het laatste waar de managers op zitten te wachten…
De oplossing: Zet de ervaringen zelf centraal, niet de geïnterviewden. Begin daarvoor met een serie interviews met de directeuren, met wie je afspreekt dat hun namen niet in het stuk voor zullen komen. Maak op basis van hun ervaringen enkele tot de verbeelding sprekende verhaaltjes, die stuk voor stuk een deel van de problematiek behandelen. Aan het einde van de tekst plaats je een kadertje over je werkwijze.
Voor de lezer biedt het artikel concrete en zeer levensechte inkijkjes in het dagelijkse werk van de schoolleider. Voor de geïnterviewden is het een veilige manier om hun hart te luchten. In je teksten kun je scherpe keuzes maken voor de meest indrukwekkende en aangrijpende ervaringen. Een ander voordeel is dat je tekst bij de accordering niet stuk gekookt wordt tot een laffe soep, omdat je geïnterviewden hun nek niet durven uitsteken.
Fictietip:Lezen is virtueel plaatjes kijken. De schrijver die zich daarvan bewust is, opereert als een cameraman. Hij weet dus dat hij de dingen niet moet benoemen maar tonen. Fictie zoomt in op veelbetekenende details en bedient zich zo min mogelijk van uitleg eromheen.

4. Bridget Jones schiet te hulp

De opdracht: Schrijf voor een relatieblad op het gebied van gezondheid een artikel waarin een lezeres aan het woord komt over haar problemen om tot een gezonde levensstijl te komen. Met veel twijfels, onzekerheden en persoonlijke dilemma’s. Maar hoe vind je een lezeres die anderen zo’n directe intieme blik in haar persoonlijke leven gunt?
De oplossing: Schrijf een feuilleton over een vrouw à la Bridget Jones of een ander personage. Fictief dus, maar volledig herkenbaar voor je ijkpersoon. Net als de lezer worstelt ze namelijk met slechte gewoontes, overgewicht, gillende kinderen en een drukke agenda. Ze zoekt vertwijfeld naar oplossingen en vindt ze soms nog ook. Kortom, zij geeft het blad een menselijk gezicht. Als het feuilleton ook nog verrassend en humoristisch geschreven is, kijkt de lezer nu alweer uit naar de volgende aflevering.
Fictietip: Personages worden pas de moeite waard voor de lezer als ze een innerlijke strijd voeren. Ze willen iets, maar ze kunnen dat niet of slechts met de grootste moeite verwezenlijken. Het is dan ook de taak van de schrijver om obstakels op te werpen en ze heen en weer te laten slingeren tussen tegenstrijdige belangen of wensen. Een zekere mate van onvoorspelbaarheid maakt personages bovendien authentiek. Dus hoe grilliger onze Bridget Jones is, hoe beter.

De fictietips zijn afkomstig uit het boek ‘Het geheim van de schrijver’ van Renate Dorrestein (uitgeverij Contact, 2000).